Phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập

Chủ nhiệm: ThS. Lê Ngự Bình

Năm đăng ký: 2015

Năm nghiệm thu: 2016

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Sau 30 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã có những thành tựu và chuyển biến đáng kể, tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn nhiều tồn tại, thách thức. Đặc biệt là sự phân hóa thu nhập giữa các nhóm dân cư ngày càng tăng làm cho phân hóa giàu nghèo ngày càng sâu sắc. Phân hóa giàu nghèo cũng hai có mặt, mặt tích cực nó thúc đẩy VV 88 chiến thắng là vô hạn làm giàu hợp pháp, qua đó đẩy mạnh phát triển kinh tế văn hóa xã hội; mặt tiêu cực, làm gia tăng bất bình đẳng xã hội, do đó nếu quá trình này diễn ra một cách tự phát và không được kiểm soát sẽ dẫn đến bất ổn định không chỉ về kinh tế, văn hóa, xã hội mà còn trên cả lĩnh vực chính trị.

Nhận thức được vấn đề này, Đảng và Nhà nước đã ban hành và thực hiện hàng loạt hệ thống chính sách phân phối thu nhập nhằm kiểm soát tình trạng phân hóa giàu nghèo. Đó là chính sách tiền lương cùng với quy định về tiền lương tối thiểu và bảo hiểm xã hội để đảm bảo mức phân phối thu nhập cơ bản giữa các nhóm VV88 Casino khuyến mãi vô vàn; các chính sách và quy định về giá để đảm bảo lợi ích cho người sản xuất và người tiêu dùng. Nhóm chính sách tái phân phối thu nhập hay phân phối lại thu nhập bao gồm các chính sách thuế trong đó có thuế thu nhập cá nhân có vai trò đặc biệt quan trọng. Từ các nguồn thuế này, Chính phủ thực hiện các chuyển nhượng xã hội (social transfer) bao gồm các chương trình, chính sách xã hội hỗ trợ cho các đối tượng chủ yếu là người nghèo và những nhóm có thu nhập thấp vốn là những nhóm không nộp thuế hoặc nộp rất ít. Các chính sách chuyển nhượng bao gồm các khoản hỗ trợ hay trợ cấp bằng tiền hoặc hiện vật, hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ xã hội đối với các nhóm đối tượng.

Tuy nhiên, trong thời gian qua khoảng cách giàu nghèo vẫn tồn tại và tiếp tục nới rộng. Chênh lệch về thu nhập giữa 20% nhóm dân số giàu nhất so với 20% nhóm dân số nghèo nhất tiếp tục tăng dần qua các năm, từ 8,1 lần vào năm 2002 đã tăng lên xấp xỉ 9,4 lần vào 2012. Số hộ nghèo tập trung chủ yếu ở những vùng khó khăn, có nhiều yếu tố bất lợi. Ngoài ra, còn xuất hiện nhóm đối tượng nghèo mới ở những vùng đang trong quá trình đô thị hóa và nhóm VV88 Casino khuyến mãi vô vàn nhập cư vào đô thị. Chính vì vậy, nghiên cứu về “Phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập” là hết sức cần thiết để hoàn thiện hệ thống cơ sở lý luận cũng như xem xét các tác động mà các chính sách hiện hành có thể đem lại, từ đó có các phương hướng và giải pháp cho tương lai.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu này chỉ tập trung vào nhóm chính sách phân phối lại thu nhập (phân phối thu nhập lần thứ 2). Vấn đề nghiên cứu là thực trạng phân hóa giàu nghèo ở Việt Nam hiện nay và vai trò của các chính sách tái phân phối thu nhập (income redistribution) hiện hành làm chậm lại tốc độ gia tăng của quá trình phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng. Nhóm chính sách được nghiên cứu bao gồm các chính sách về thuế, trong đó tập trung vào chính sách thuế thu nhập cá nhân; chính sách về chuyển nhượng xã hội bao gồm trợ giúp xã hội và hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch ….

3. Kết cấu của đề tài: Gồm 3 chương

Chương I: Lý luận chung về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập.

Chương II: Thực trạng về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập. Chương III: Một số giải pháp hoàn thiện chính sách phân phối thu nhập để giảm khoảng cách giàu nghèo.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương I: Lý luận chung về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập

Chương I hệ thống hóa cơ sở lý luận về giàu nghèo và phân hóa giàu nghèo (PHGN). Đề tài phân tích các quan niệm khác nhau về giàu, nghèo (theo sở hữu của cải, theo nhu cầu cơ bản, theo quyền con người...) và đưa ra khái niệm làm việc: PHGN là hiện tượng xã hội phản ánh quá trình phân chia xã hội thành các nhóm có điều kiện kinh tế, chất lượng sống khác biệt, là một dạng phân tầng xã hội chủ yếu về mặt kinh tế. Đề tài cũng trình bày các phương pháp đo lường nghèo (chuẩn nghèo thu nhập, chuẩn nghèo đa chiều theo Quyết định 59/2015/QĐ-TTg) và đo lường PHGN (đường cong Lorenz, hệ số GINI, chỉ số Theil L, tỷ số Kuznets, tiêu chuẩn “40” của World Bank).

Về lý luận tái phân phối thu nhập, đề tài phân biệt phân phối lần đầu và tái phân phối (phân phối lần hai), xác định hai nhóm chính sách trọng tâm là chính sách thuế (đặc biệt thuế thu nhập cá nhân) và chính sách chuyển nhượng xã hội/trợ giúp xã hội (TGXH). Các nguyên tắc cơ bản khi thiết kế chính sách tái phân phối gồm: công bằng, đáp ứng nhu cầu đối tượng, công khai minh bạch và huy động sự tham gia của toàn xã hội. Chương cũng xây dựng khung phân tích tác động của tái phân phối thu nhập đến PHGN, trong đó chỉ số GINI trước và sau thuế, trước và sau TGXH được dùng làm thước đo hiệu quả.

Phần kinh nghiệm quốc tế khảo sát các mô hình tái phân phối ở nhiều nhóm nước. Trung Quốc, sau hơn 30 năm cải cách, đã hình thành chế độ bảo đảm mức sống tối thiểu bao phủ cả nông thôn và thành thị (Địa Bao), song vẫn tồn tại chênh lệch lớn giữa thành thị – nông thôn, giữa các ngành và các vùng. Singapore thành công nhờ Quỹ Dự phòng Trung ương (CPF) kết hợp tiết kiệm bắt buộc với thuế thu nhập lũy tiến, tạo nguồn lực VV.88 cá cược trực tuyến hạ tầng và phúc lợi mà không triệt tiêu động lực VV88 Casino khuyến mãi vô vàn. Hàn Quốc dùng kết hợp thuế và trợ cấp giáo dục để thu hẹp bất bình đẳng sau khủng hoảng 1997. Ở Nam Mỹ, Ác-hen-ti-na và Brazil chú trọng mở rộng độ bao phủ an sinh xã hội, tăng lương tối thiểu và VV.88 cá cược trực tuyến giáo dục. Mỹ, dù thu nhập bình quân cao, lại có mức bất bình đẳng nghiêm trọng nhất trong các nền kinh tế lớn (nhóm 1% giàu nhất chiếm 16,3% tổng thu nhập quốc dân); Canada và Đức theo mô hình nhà nước phúc lợi với hệ thống dịch vụ xã hội và bảo hiểm thất nghiệp/thai sản hào phóng; các nước Bắc Âu duy trì mức thuế rất cao (khoảng 50% thu nhập) nhưng vẫn giữ được động lực VV88 Casino khuyến mãi vô vàn nhờ thể chế minh bạch và quyền tự chủ cá nhân.

Từ kinh nghiệm quốc tế, đề tài rút ra 6 bài học cho Việt Nam: (1) rà soát, đảm bảo độ bao phủ toàn diện của các chương trình an sinh xã hội hướng tới mục tiêu “an sinh xã hội toàn dân”; (2) xây dựng hệ thống quản lý dịch vụ xã hội thống nhất, tránh phân tán, chồng chéo; (3) hoàn thiện chính sách thuế thu nhập cá nhân để điều tiết hợp lý thu nhập giữa các tầng lớp dân cư; (4) phát huy vai trò khu vực tư nhân trong cung ứng dịch vụ xã hội cơ bản; (5) tăng cường vai trò của Nhà nước trong xây dựng mạng lưới an sinh xã hội toàn diện, bảo vệ hộ gia đình trước rủi ro; (6) thực hiện đồng bộ, có quản lý chặt chẽ các chính sách thuế, TGXH, vừa tuân theo quy luật thị trường vừa phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

4.2. Chương II: Thực trạng về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập

Chương II phân tích thực trạng PHGN ở Việt Nam trên ba khía cạnh: thu nhập/chi tiêu, tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản và chênh lệch vùng miền. Số liệu VHLSS cho thấy chênh lệch thu nhập giữa nhóm 20% giàu nhất và 20% nghèo nhất tăng từ 8,1 lần (2002) lên 9,8 lần (2014); hệ số GINI cả nước dao động quanh 0,42–0,43. Đáng chú ý, bất bình đẳng thu nhập ở khu vực thành thị có xu hướng giảm (từ 8,3 lần năm 2008 xuống 7,1 lần năm 2012) trong khi ở nông thôn lại tăng liên tục (từ 6 lần năm 2002 lên 8,3 lần năm 2014), phản ánh PHGN nội bộ nông thôn là nguyên nhân chính của bất bình đẳng chung. Về tiếp cận dịch vụ xã hội, các chỉ tiêu giáo dục, y tế, điện, nước sạch, nhà ở đều cải thiện rõ rệt trong 10 năm qua, nhưng vẫn còn khoảng 13,5% số hộ (chủ yếu là hộ dân tộc thiểu số và nông thôn) thiếu hụt từ 3 chỉ số tiếp cận dịch vụ cơ bản trở lên. Xét theo vùng, Trung du miền núi phía Bắc là vùng nghèo nhất và bất bình đẳng cao nhất, trong khi Đông Nam Bộ có mức sống cao và bất bình đẳng thấp nhất.

Về chính sách thuế, hệ thống thuế Việt Nam đã được cải cách theo Chiến lược đến 2020, tỷ lệ động viên thuế/GDP ổn định ở mức 23–24%. Thuế thu nhập cá nhân (TNCN) áp dụng biểu lũy tiến 7 bậc (5–35%), song chỉ chiếm 6,1% tổng thu ngân sách, chủ yếu đánh vào VV88 Casino khuyến mãi vô vàn làm công ăn lương (73,9% số thu trong khi nhóm này chỉ chiếm khoảng 30% lực lượng VV88 Casino khuyến mãi vô vàn). Nhóm 10% có thu nhập cao nhất đóng góp tới 72% tổng thu thuế TNCN, nhưng do mức giảm trừ gia cảnh cao và khu vực phi chính thức lớn nên vai trò tái phân phối và giảm bất bình đẳng của thuế TNCN còn rất hạn chế (chỉ giúp giảm GINI 0,8–1,5 điểm, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 4,5 điểm của OECD nếu thực hiện đầy đủ).

Đề tài cũng phân tích nguyên nhân của tình trạng gia tăng bất bình đẳng: sự dịch chuyển cơ cấu thu nhập từ nông – lâm – thủy sản sang tiền lương, tiền công (tỷ trọng tiền lương trong thu nhập tăng từ 32,7% năm 2002 lên 47% năm 2014); bất bình đẳng nội bộ khu vực nông thôn chiếm khoảng 4/5 bất bình đẳng chung cả nước; sự phát triển không đồng đều giữa các vùng nông thôn và tốc độ giảm nghèo chậm hơn của nhóm dân tộc thiểu số so với nhóm Kinh/Hoa. Về nhận thức xã hội, khảo sát của ILSSA (2013) tại 4 tỉnh cho thấy 38% người được hỏi coi bất bình đẳng thu nhập là đáng lo ngại nhất; đa số cho rằng sự khá giả đến từ năng lực và chăm chỉ (83%) trong khi nghèo đói chủ yếu do sức khỏe kém (62%) và hoàn cảnh gia đình; khoảng 80% ủng hộ việc Chính phủ chuyển giao một phần thu nhập từ người giàu sang người nghèo. Về xu hướng tương lai, đề tài dự báo tầng lớp trung lưu toàn cầu sẽ tiếp tục mở rộng (trên nửa dân số dự kiến gia nhập vào năm 2035), bất bình đẳng thành thị – nông thôn có thể thu hẹp dần, nhưng bất bình đẳng nội bộ nông thôn và tại các vùng Tây Bắc, Tây Nguyên vẫn có xu hướng gia tăng.

Về chính sách trợ giúp xã hội (TGXH), hệ thống chính sách khá toàn diện, bao trùm giảm nghèo (Chương trình 30A, 135), hỗ trợ đất sản xuất – việc làm – dạy nghề, trợ cấp trực tiếp theo VV88.casino xổ số trực tuyến 136/NĐ-CP, hỗ trợ giáo dục – y tế – nhà ở – nước sạch – thông tin. Tổng chi TGXH ước khoảng 3% GDP, thấp hơn nhiều so với mức bình quân 7,6% GDP của các nước có thu nhập trung bình thấp; hệ thống văn bản còn chồng chéo, mức trợ cấp thấp (chuẩn TGXH thường xuyên chỉ bằng 30–40% chuẩn nghèo). Kết quả mô phỏng từ số liệu VHLSS 2014 cho thấy tái phân phối thu nhập (thuế + TGXH) làm tăng thu nhập khả dụng bình quân đầu người thêm 0,1 triệu đồng/năm, giảm hệ số GINI từ 0,431 (trước thuế) xuống 0,419 (thu nhập khả dụng), và giảm tỷ lệ hộ sống dưới chuẩn mức sống tối thiểu từ 13,8% xuống 12,32%. Nhóm hưởng lợi nhiều nhất là nhóm 10% nghèo nhất (thu nhập khả dụng tăng 20%), trong khi nhóm 10% giàu nhất bị giảm thu nhập khả dụng. Tuy nhiên, chỉ số khoảng cách mức sống tối thiểu bình phương lại tăng sau tái phân phối, cho thấy bất bình đẳng trong nội bộ nhóm nghèo nhất còn gia tăng và hỗ trợ cho nhóm dân tộc thiểu số vẫn chưa thực sự hiệu quả.

Đối chiếu quốc tế, mức thuế suất TNCN tối đa của Việt Nam (35%) ở mức trung bình khu vực, thấp hơn Thái Lan (35%), Nhật Bản (50%), các nước OECD (bình quân 42%) nhưng khoảng cách giữa bậc thuế thấp nhất và cao nhất chỉ chênh 16 lần, hẹp hơn nhiều so với Trung Quốc (53 lần), Philippines (50 lần) hay Malaysia (40 lần). Cơ cấu thuế trực thu/gián thu của Việt Nam duy trì tương đối cân bằng (52%/48% năm 2012) và chưa có chuyển biến rõ rệt theo xu hướng tăng thuế gián thu như nhiều nước khác. Về nguồn lực TGXH, ngân sách cho các chương trình trợ giúp xã hội tăng đều qua các năm (ví dụ hỗ trợ y tế tăng từ 13.210 tỷ đồng năm 2012 lên 16.869 tỷ đồng năm 2015), song việc thống kê đầy đủ gặp khó khăn do có quá nhiều chương trình do nhiều cơ quan quản lý, sử dụng nhiều nguồn ngân sách khác nhau và cơ chế báo cáo chưa thống nhất.

4.3. Chương III: Một số giải pháp hoàn thiện chính sách phân phối thu nhập để giảm khoảng cách giàu nghèo

Về bối cảnh, đề tài chỉ ra những thuận lợi sau gần 30 năm đổi mới: quy mô và tiềm lực kinh tế được nâng cao, thu nhập bình quân đầu người vượt 2.000 USD (2015), cơ hội từ hội nhập khu vực (AEC, TPP, RCEP, FTAAP) được ước tính đóng góp thêm 1–3% tăng trưởng thu nhập quốc dân. Tuy nhiên, cũng tồn tại nhiều khó khăn: kinh tế thế giới phục hồi chậm, nguồn lực trong nước còn hạn hẹp, thiên tai gây thiệt hại trên 1% GDP mỗi năm, và đặc biệt là “dân số vàng” đã đạt đỉnh từ năm 2013 và đang chuyển sang giai đoạn già hóa, kéo theo áp lực gia tăng số người phụ thuộc. Trên cơ sở đó, Chương III khẳng định quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước về bảo đảm an sinh xã hội toàn dân, công bằng và bình đẳng cơ hội, thể hiện qua Hiến pháp 2013 (Điều 34, Điều 59), Nghị quyết VV88 app thành viên mới IX và Nghị quyết 15-NQ/TW (đặt mục tiêu đến năm 2020 cơ bản bảo đảm an sinh xã hội toàn dân). Đề tài nhận định PHGN là tất yếu khách quan trong nền kinh tế thị trường, do đó mục tiêu chính sách không phải là xóa bỏ mà là hạn chế xu hướng gia tăng khoảng cách giàu nghèo, đặc biệt là bất bình đẳng về cơ hội.

Đề tài đề xuất 10 nhóm giải pháp chính: (1) tăng cường VV.88 cá cược trực tuyến phát triển vốn nhân lực (y tế toàn dân, giáo dục công bằng); (2) hình thành tầng lớp trung lưu rộng lớn thay vì chỉ tập trung giảm nghèo; (3) tăng VV.88 cá cược trực tuyến công có chất lượng vào vùng khó khăn; (4) hoàn thiện chính sách thuế và TGXH như công cụ tái phân phối then chốt, gắn với xây dựng niềm tin của VV 88 chiến thắng là vô hạn vào thể chế; (5) đưa mục tiêu giảm bất bình đẳng thành mục tiêu chính sách rõ ràng thay vì chỉ là kết quả phụ; (6) cải cách thuế TNCN theo hướng mở rộng cơ sở thuế, nâng cao hiệu lực thu, hạn chế trốn thuế ở khu vực phi chính thức; (7) xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn diện, thu gọn các chính sách nhỏ lẻ, xác định rõ nhóm ưu tiên; (8)-(10) các giải pháp riêng cho từng nhóm dân cư (người giàu, trung lưu, người nghèo/yếu thế), trong đó nhấn mạnh chuyển dần từ hỗ trợ cho không sang hỗ trợ có điều kiện, tín dụng ưu đãi, gắn với khuyến khích tự vươn lên thoát nghèo, đặc biệt cần giải quyết hiệu quả hơn vấn đề nghèo của nhóm dân tộc thiểu số – yếu tố then chốt của PHGN hiện nay.

Tóm lại, xuyên suốt ba chương, đề tài cho thấy phân hóa giàu nghèo ở Việt Nam là một xu hướng khách quan gắn liền với quá trình tăng trưởng, công nghiệp hóa và đô thị hóa; các chính sách tái phân phối thu nhập (thuế TNCN và TGXH) đã có tác động tích cực bước đầu trong việc giảm bất bình đẳng và tỷ lệ hộ sống dưới mức sống tối thiểu, nhưng hiệu quả còn khiêm tốn so với các nước trong khu vực và OECD. Việc hoàn thiện đồng bộ hệ thống chính sách thuế và an sinh xã hội, tập trung nguồn lực cho nhóm dân tộc thiểu số và khu vực nông thôn, đồng thời chuyển dần từ hỗ trợ “cho không” sang hỗ trợ có điều kiện gắn với phát huy nội lực của VV 88 chiến thắng là vô hạn, được xác định là hướng đi cần thiết để kiềm chế xu hướng gia tăng khoảng cách giàu nghèo trong giai đoạn tới.

Thành viên đề tài:

ThS. Phạm Thị Bảo Hà (Viện Khoa học VV88.casino cá cược trực tuyến và Xã hội, Bộ LĐTB&XH); ThS. Tống Văn Lai (Vụ VV88.casino cá cược trực tuyến Tiền lương, Bộ LĐTB&XH); TS. Nguyễn Phong (Tổng cục Thống kê); ThS. Chu Thị Hạnh (Văn phòng CTQG Giảm nghèo, Bộ LĐTB&XH); CN. Tôn Thúy Hằng (Viện Khoa học VV88.casino cá cược trực tuyến và Xã hội, Bộ LĐTB&XH); CN. Nguyễn Thành Tuân (Viện Khoa học VV88.casino cá cược trực tuyến và Xã hội, Bộ LĐTB&XH).

Từ khóa: Phân hóa giàu nghèo; Chính sách phân phối thu nhập; Tái phân phối thu nhập; Thuế thu nhập cá nhân; Chuyển nhượng xã hội; An sinh xã hội.

	Tên file	View
	CB2015-07-01.pdf	Đăng nhập để xem